Teatr w portalu O˜wiata
Mundurki szkolne


Strona główna Teatr szkolny Scenariusze Uroczystosci Forum dyskusyjne
Teatr szkolny

Rozdział III


Teatr szkolny jako artystyczny proces w czasie.

„Teatr to sztuka posiadająca swoisty język (kod znakowy), który aktualizuje się jako ulotny i niepodległy utrwaleniu proces interakcji pomiędzy uobecniającą się w teraźniejszości postacią aktorską a odbiorcami estetycznego komunikatu”. Taką definicję teatru podaje A. T. Kijowski (1982) , który, jak się wydaje, polemizuje z T. Kowzanem (1969), wyróżniającym w teatrze trzynaście znaków: słowo, intonację, mimikę, gest, ruch sceniczny aktora, charakteryzację, fryzurę, kostium, rekwizyty, dekorację, oświetlenie, muzykę, efekt dźwiękowy. Zgodnie z tą klasyfikacją aż osiem znaków związanych jest z postacią aktora. A. T. Kijowski zauważył w takim podziale pewne nieścisłości. Chociażby rekwizyt – może być elementem kostiumu aktora, jego fryzury czy dekoracji. Ujawnia się wtedy, gdy wyłamuje się spośród innych elementów. Rekwizyt szybko „męczy się” i ustępuje miejsca innym, sam przyjmują jedynie funkcję ilustracyjną. Autor zauważa także, że we wspomnianej klasyfikacji T. Kowzana zabrakło ważnego znaku – widza, o którym tak wiele ostatnio się mówi w związku z kształtowaniem dzieła scenicznego. W końcu stwierdza, że „nie sposób wskazać charakterystycznego tworzywa, w którym pisze się teksty. Czy jest to: słowo, gest, kolor, dźwięk czy też jakaś kombinacja tych elementów ? (...) Dzieło teatralne jest ulotne, nie może zostać opisane, stanowi proces”. Ta opinia potwierdza przedstawioną przez K. Brauna (1972) tezę, że: „zapewne sam proces twórczy wspólnej pracy trwającej w czasie będzie materią teatru”.

Teatr propozycji to wspólna zabawa społeczności szkolnej w teatr, dlatego tworzywo tej zabawy konkretyzuje się dopiero w trakcie jej trwania. Zdarza się także, że przybywa uczestników zabawy lub zmieniają się ich funkcje.

Niewyczerpanym tworzywem teatru propozycji jest literatura, plastyka, muzyka oraz własne doświadczenia życiowe uczniów (tworzywo słowne, plastyczne i muzyczne). Z elementów tych uczestnicy zabawy w teatr, czyli uczniowie, opiekun grupy oraz inni nauczyciele czy rodzice zaproszeni do udziału w niej wybierają pewne elementy i twórczo zestawiają z innymi, czyli stwarzają nową rzeczywistość artystyczną. Często zdarza się także, że w rzeczywistość tą wkraczają widzowie – współtwórcy przedstawienia.

1. Tworzenie nowych struktur słownych

Praca nad tworzywem słownym stanowi bardzo ważny etap procesu twórczego, jakim jest teatr propozycji. Cenne uwagi na ten temat przedstawia U. Wierzbicka (opierając się na rozważaniach J. Sławińskiej, 1967). Tworzywo słowne powstaje z luźnego istniejącego już tworzywa literackiego, z którego budowane są „nowe struktury”. Ważne jest to, by istniejący materiał dobrany był pod kątem jednorodności i stanowił całość, w której wszystkie elementy zmierzają ku jednemu celowi. Dramaturg przeprowadza w scenariuszu trzy plany strukturalne: kompozycję tematyczną przewijającą się przez cały utwór, kompozycję poszczególnych scen oraz kompozycję dialogową. Istotną sprawą jest to, aby nie „pociąć” przypadkowo tekstu na głosy i przypadkowo je rozdzielić w zespole. Dlatego, mimo że twórcami scenariusza są uczniowie, nauczyciel musi służyć radą i pomocą. Można dokonywać skrótów, przestawień, skreśleń tych partii tekstu, których ładunek emocjonalny jest słaby, można inne partie uwypuklić. Niesłuszne jest, jak się wydaje, stanowisko literatów broniących swego utworu jako nienaruszalnej całości. Są oczywiście granice dowolności dramaturga: nie należy dopisywać własnego tekstu ani zestawiać utworów o odmiennym stylu. Można natomiast zostawić miejsce na improwizację, co wydaje się dość zaskakujące, bo nie każdy z aktorów-uczniów potrafi z tej możliwości skorzystać.

Inspiracją dla teatru propozycji – tworzywem słownym – może stać się omówiony na lekcjach języka polskiego utwór literacki lub kilka utworów o podobnej tematyce, postać pochodząca z jakiegoś utworu, ważny problem wyłoniony na lekcji, twórczość ulubionego poety itp.(patrz- scenariusze przedstawień).

W pracy nad tworzywem słownym teatru propozycji można wykorzystać też gotowe scenariusze, które dostępne są w tej chwili na rynku. Nie znaczy to, że należy je kopiować. Przecież mogą się one stać materiałem do działania, tworzenia nowych struktur na własny użytek. Po pewnych zmianach dokonanych w trakcie spotkań pokazaliśmy publiczności przedstawienie M. Terlikowskiej „Troglodyci są wśród nas”. Ciekawym doświadczeniem było świąteczne przedstawienie oparte na motywach „Jasełek” L. Rydla. Było wspólne śpiewanie, zabawa z publicznością i wiele wrażeń. Obecnie trwają prace zmierzające do przygotowania przedstawienia opartego na fragmentach mało znanego, choć wydaje się, interesującego opowiadania (nie – gotowego scenariusza) S. Lema „Wyprawa profesora Tarantogi”.

Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że materiał literacki, jakim dysponuje nauczyciel, stanowi niewyczerpane źródło inspiracji. Źródło to należy wykorzystywać, przestrzegając pewnych zasad tworzenia nowych struktur. Ten etap pracy przynosi całemu zespołowi wiele satysfakcji. Nie należy odrzucać nowych poprawek wprowadzanych w trakcie spotkań, bo wyzwalają one być może jakieś nowe emocje, budzą aktywność, kształtują wyobraźnię. Nauczyciel nie jest w tej dziedzinie mistrzem. Wiele może się nauczyć od ludzi młodych.

2. Kształtowanie tworzywa plastycznego

Tworzywo plastyczne obejmuje znaki plastyczne występujące w przestrzeni scenicznej tzn. dekoracje, rekwizyty, oświetlenie oraz obejmujące aktora: charakteryzacja, fryzura, kostium. Jest to typologia znaków oparta częściowo na propozycji S. Rzęsikowskiego (A. Marzec, S. Rzęsikowski, 1994), powstała dla pewnego uproszczenia zagadnień tu omawianych. Źródłem tworzywa plastycznego jest otaczająca ucznia rzeczywistość. Ważne jest, by zauważyć składniki tej rzeczywistości i umiejętnie wprowadzić je do spektaklu. Mogą w nim pełnić funkcję ilustracyjną (stanowić tło przedstawienia, informować) lub instrumentalną (grać na scenie). Role te mogą ulegać zmianom nawet w ciągu trwania jednego spektaklu lub, gdy są ponownie wykorzystywane, w innym. Przecież każda grupa teatralna może posiadać zbiór znaków plastycznych, które wykorzystywać będzie ponownie. Cechą tych znaków będzie więc wielofunkcyjność. Poza tym istotne jest, by znaki te były umowne, symboliczne. Nikt z widzów ani aktorów nie wymaga przecież, aby w szkolnym przedstawieniu teatralnym były realne wnętrza, stroje z epoki czy charakteryzacja godna największych artystów. Teatr szkolny operuje skrótem myślowym, metaforyką. Należy jednak uważać, by operując symbolami, pozostać czytelnym. Znaki plastyczne muszą być proste w odczytaniu, harmonizować ze sobą. Jeśli zakłada się pewien stopień trudności związany ze zrozumieniem znaku, powinno to być działanie celowe i przynosić satysfakcję widzowi i jego twórcy – uczniowi.

Odpowiednio przygotowana plastycznie przestrzeń sceniczna dostarcza uczestniczącym w przedstawieniu aktorom i widzom przeżyć estetycznych i emocjonalnych. Zwłaszcza gdy zorganizowana jest nietypowo, budzi zainteresowanie, wywołuje refleksje. Człowiek czuje się w niej zauważony, wie, że to z myślą o nim tę przestrzeń urządzono.

Sposoby urządzania przestrzeni scenicznej w naszej szkole wynikają ze specyfiki miejsca: szkoła jest niewielka, brak w niej typowej sali, w której odbywałyby się przedstawienia, liczy około 100 uczniów, którzy są dobrymi znajomymi. Jeśli urządzamy przedstawienia teatralne, często zapraszamy na nie całą szkołę lub pewną grupę dzieci. Uczniowie gromadzą się w jednej z sal, która jest wcześniej przygotowana plastycznie.

Właściwie przygotowany zespół znaków plastycznych dotyczących aktora określa postać i umieszcza ją w scenerii przedstawienia. Dlatego projektowaniu kostiumów aktorskich powinno się poświęcić dużo miejsca. Ich wykonanie musi być staranne, bo przecież solidności i dokładności w pracy uczymy. Nie należy zapominać o symbolice strojów i łatwości ich wykonania.

Nasze doświadczenia dowodzą, że niełatwo w sposób czytelny i estetyczny przygotować kostium aktorski. Podczas wstępnych dyskusji dochodzą do głosu różne propozycje. Z nich wybiera się takie, które cieszą się zainteresowaniem wszystkich, są jednolite, proste do wykonania, estetyczne.

Jak z powyżej zamieszczonych treści wynika, ważną rolę przy projektowaniu kostiumów odgrywa ich kolor. Czerń symbolizująca zło została zastosowana w strojach ptaków w „Dziadach”. Wykorzystano tu pocięte w pasy worki na śmieci. Stroje wzbogacono czarnymi elementami odzieży (golfy, spodnie). W czarny strój ubrana była Balladyna, której kostium wzbogacony był w akcenty czerwone („krew” na rękach z farby lub czerwone rękawiczki). Kolor ten wykorzystano jeszcze kilkakrotnie, np. w kostiumie ducha przyszłych Świąt Bożego Narodzenia z „Opowieści wigilijnej” (na szyi – naszyjnik z czaszek).

Kolorowe stroje wprowadzają nastrój radosny, wesoły. Żółto-niebieskie kostiumy bohaterów „Bajki o maszynie do spełniania życzeń” wykonano z kolorowych worków na śmieci. Różnymi kolorami mienią się wesołe stroje zwierząt z „Ananasów ...” czy przedstawienia „Bromba w krainie matematyki”. Na uwagę zasługuje nie zaprezentowany na zdjęciach strój stonogi wykonany z wielu kolorowych tasiemek. Należy zwrócić uwagę na to, że kostiumy współgrają kolorystycznie z tłem tzn. barwami, w jakich wykonana jest scenografia.

Istotne znaczenie ma łatwy dostęp do materiałów, z jakich planuje się wykonać kostiumy. Niska ich cena też nie pozostaje bez wpływu na końcowy efekt. Tanim i łatwo dostępnym materiałem są wspomniane już worki na śmieci w dowolnych kolorach, pudełka po jogurtach, butelki i korki plastikowe (stroje królewskie), ścinki materiałów, kartony papierowe, resztki tkanin, stare zasłony, szary papier, na którym można wykonać tło i wykorzystać je do wykonania kostiumu. W jednym przypadku zastosowano nawet papier toaletowy, z którego aktorzy wykonali sobie peruki troglodytów (skręcone kawałki papieru przyszyte były do starych czapek).

Należy zwrócić także uwagę na symbolikę. Stroje nie muszą być pracochłonne. Wystarczy, aby widzowie kojarzyli aktora z postacią, poprzez jakiś ważny element kostiumu. Duch Marley’a powiązany był łańcuchami, które oplatają jego białą szatę, zaś widmo spogląda na widzów okropnymi oczami z piłeczek ping-pongowych, które huśtają się nad jego głową. W innych kostiumach wykorzystano np. okulary jako symbol mądrości (sowa, Główny Mierniczy), berło czy koronę (Herod, Balladyna) jako symbol władzy, itp.

Niezbędnym uzupełnieniem znaków plastycznych jest światło, które nie tylko uzupełnia scenografię, wydobywając z niej znaczące elementy, ale i wprowadza odpowiedni nastrój. Może także informować o rozpoczęciu lub zakończeniu przedstawionej sytuacji, (np. zakończenie dnia pracy, rozpoczęcie dziadów), a nawet ukazywać uczucia (ciepło, miłą atmosferę domu rodzinnego lub chłód i oschłość).

Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że tworzywo plastyczne musi pełnić w przedstawieniu znaczącą rolę. Jego zastosowanie wiąże się z symboliką, estetyką wykonania, łatwą dostępnością surowców, w których się tworzy. „To ustawiczne przenoszenie przedmiotów codziennego użytku w kontekst teatralny, nadawanie im nowych estetycznych znaczeń, staje się pasjonującą zabawą. Zabawą, która jest grą wyobraźni” (U.Wierzbicka,1974).

3. Eksperymenty z twożywem dzwiękowym

Dźwięk jest tworzywem, którego funkcje są zależne od tego, na jakim etapie procesu twórczego (zabawy w teatr) został użyty. Jeśli mowa jest o początkowej fazie pracy z grupą teatralną, gdy mamy do czynienia z przygotowaniem ucznia do nowego zadania – bycia uczestnikiem gier dramatycznych, tworzywo dźwiękowe to głównie muzyka. Narzuca ono w sposób bezkonfliktowy konieczną dyscyplinę, porządkuje ruch, uczy słuchać rytmu, stosować się do niego, budzi świadomość różnych rytmów życia: radości, smutku, zamyślenia, pobudza uczucia i wyobraźnię. O takich funkcjach muzyki mówią prekursorzy dramy (m.in. B. Way). Jeżeli mówimy o końcowym etapie teatru – procesu twórczego, którego uwieńczeniem jest spektakl, należy podkreślić, że dźwięk służy głównie do budowania nastroju. Jest w stanie wyrazić przeżycia i odczucia bohaterów scenicznych, trzeba tylko wrażliwości ze strony widzów, aby zostało to odebrane. S. Rzęsikowski (A. Marzec, S. Rzęsikowski, 1994) pisze, że „muzyka może pełnić w przedstawieniu różne funkcje, m.in. ilustracyjną (tło dźwiękowe), dramatyczną (akcentowanie pewnych spraw, jak gdyby zastępowania słowa i innych znaków), charakteryzacyjną (np. motyw muzyczny stale towarzyszy bohaterowi lub powraca przy określonych sytuacjach na scenie)”.

Jako tworzywo muzyczne można uważać realistyczne dźwięki, które przeniesione w kontekst teatru nabierają nowych estetycznych znaczeń: „turkot na rozdrożu” w „Balladynie” to naturalny dźwięk ulicy nagrany na taśmę, dźwięk gongu w „Opowieści wigilijnej” to naturalny przerywnik oznaczający upływający czas.

Mogą także występować dźwięki zniekształcone lub w ogóle nie istniejące, które pomogą zilustrować jakąś fantastyczną rzeczywistość („Bajka o maszynie do spełniania życzeń”).

Tworzywem muzycznym mogą być także gotowe utwory, które zostaną wplecione w kontekst teatralny „Opowieść wigilijną” rozpoczynała pieśń „An Angel” znana z repertuaru zespołu „The Kelly Family”, która zaśpiewana przez dziewczynę odzianą w biel sugerowała, że przedstawienie rozgrywać się będzie w atmosferze dobroci, wybaczenia win (spektakl przygotowano przed Świętami Bożego Narodzenia). Ta sama uczennica rozpoczynała przedstawienia „Dziadów” zaśpiewem na ludową melodię słów „Cicho wszędzie ...” Powtórzony trzykrotnie motyw muzyczny wprowadzał w atmosferę tajemniczości i niezwykłości. Efekty te potęgowało światło zapalonych przez uczestników świec. Nastrój radości i wspólnej zabawy był dziełem piosenki świątecznej „Dzwonki sań”, którą na koniec przedstawienia „Opowieści wigilijnej” śpiewali wszyscy jego uczestnicy. Do tego celu wykorzystaliśmy także kolędy w „Jasełkach”.

Jeżeli dźwięk ma stanowić jedynie tło, najbezpieczniej jest poprzestać na jednym utworze muzycznym lub jednym kompozytorze. Unika się wtedy niezamierzonych kontrastów. Kiedy muzyka jest kreatorem nastroju, powinna być pogłębieniem, dopełnieniem komunikatu słownego. W przypadku muzycznych przerywników (jeśli muzyka jest spoiwem między tworzywem słownym a pozasłownym), powinna spajać elementy spektaklu, zastępować konferansjera. (U. Wierzbicka, 1979).

Tworzywo dźwiękowe to nie tylko muzyka, ale także brzmienie słów. Wprowadzenie słów to ostatni etap gier dramatycznych. Słowa często wypowiadane są bez namysłu i dlatego temu tworzywu należy poświęcić sporo miejsca. Znalezienie osobistego stosunku do słowa, a później do dłuższego tekstu jest warunkiem przekonywującego przedstawienia danej sytuacji dramatycznej.

Jak z powyższych rozważań wynika, dźwięk – muzyka jest bardzo wdzięcznym do eksperymentu teatralnego materiałem. Należy zauważyć, że eksperymentować można także z brakiem jakichkolwiek dźwięków – ciszą. Zastosowanie zupełnej ciszy, kontrastującej z poprzednio zastosowanym dźwiękiem może być także interesującym doświadczeniem.

MENU
Wstęp
Rozdział I
Rozdział II
Rozdział III
Rozdział IV
Zakończenie
Bibliografia
Kontakt | (c) PTH Technika 2009